За религиозната параноја и хистерија

Пикасо

Во ниту еден дијагностички прирачник, ниту регистар на болести не постои болест под називот религиозна параноја, ниту пак, религиозна хистерија. Сепак, во реалниот живот овие називи се употребуваат доста често, означувајќи ги различните отстапувања во општественото однесување на некои луѓе. Токму затоа ќе се обидеме да ги проследиме основните фази на појава и развој на таквите состојби, кои вистински постојат во нашите животи, засновајќи се на учењето за „високата нервна активност“ на големиот руски физиолог И. П. Павлов.

Кога човекот за прв пат ќе влезе во Црква, се соочува со еден непознат и апсолутно нејасен свет. Тогаш кај него се воочува појавата на ткн. диригиран рефлекс, односно рефлексот „За што се работи?“ Според учењето на Павлов, човекот комплетно се анализира самиот себе си, се активира, за адекватно да одговори на очигледно изменетите околности. Таа внатрешна подготвеност на промена на однесувањето е мошне важна, затоа што е потребно да се променат многу нешта: начинот на живот, исхраната, однесувањето, начинот на работа, одмор… Интересно е што начелно се појавува неопходноста човекот да се менува во правец на одрекувања и ограничувања, а тоа е многу тешко. Тогаш започнува периодот на неофитство. Неофитството е совршено нормален физиолошки процес за новодојдениот верник. Негова цел е да ги усогласи надворешните манифестации на животот, да ги доведе до определен стандард, кој ќе овозможи почеток на здрав внатрешен живот. Всушност, внатрешниот живот во иднина ќе го определува животниот правец на тој човек во друштвото на луѓе слични на него, и во верата која ја исповеда.

Сепак, неофитството како процес на навлегување во суштината на нештата, може да ги промени и патолошките црти. За што поточно се работи? По правило, причина е диригираниот рефлекс, кој заради промените на надворешната средина очајно побарува конкретен шаблон на однесување и начин на живот во новите услови. Примерот за идеал на тој човек мора да биде човек со голема духовност – духовен старец, многу активен. Меѓу тоа, во нашата реалност таквите духовници се доста ретки. Доколку не постои духовен старец, најдобра варијанта е стекнување на информации од животните примери и поуки на Светите Отци на Црквата. Но, далеку од тоа дека секогаш се среќаваме со такви варијанти на неофитство. За да може некој да ги чита Светите Отци, неопходно е време, трпение и голема аскеза за да се одржи внатрешната концентрација, а тоа е возможно само кај стабилен човек, со здрав нервен систем. Кревкиот нервен систем кај голем број неофити не го издржува таквиот напор. Тогаш, таквиот човек побарува итен пример, знак, символ, едноставно – крепка личност. Па сепак, пронајдените символи, знаци и луѓе стануваат објекти на надворешниот свет, привремено давајќи сила за зачувување на надворешното ограничување, но не претставуваат поттик за добар почеток на внатрешен живот. И ете, токму тој недостаток на внатрешен духовен развој, при што е јасно дека е неопходно постоење на надворешни ограничувања „од внатре“, станува причина за религиско лицемерие, дволичност, привидна религиозност, формализам, забрана.
Што се случува понатаму? Понатамошниот развој на неофитот се одвива во однос на тоа каков тип на висока нервна активност има тој. И.П. Павлов експериментално издвојува четири типа на висока нервна активност, од кои нас нè интересираат последните две варијанти: високо неврамнотежен тип (пандан на хипократовиот колерик) и слабо неврамнотежен тип (меланхолик).

Колериците се луѓе кај кои интелектуалната активност доминира над емоционалната сфера (типот на мислител, задлабочен во хартии, кој не обрнува внимание на искинатите чорапи, нередот во собата, кафето кое се цеди по шпоредот). Таквиот човек е склон силно и упорно да брани некоја идеја, воздигнувајќи ја до највисок степен – сè до поклонувањето на самата идеја. Овие типови се склони кон преценување на сопствената личност, непоправливо се самоуверени и нетрпеливи за туѓите мислења. Кај нив е остро изразена чувствителноста во однос на фактите кои им ја повредуваат суетата, склоноста кон преувеличување на некои идеи, која ги доведува до фанатизам. Тоа води до недоверба и презир, животот им поминува во непрестана борба со луѓето кои ги окружуваат, а кои се, како што ним им се чини, многу неправедни кон нив.

Во периодот на неофитство, таквите типови наместо делата на Светите Отци, читаат секакви коментари [толкувања] напишани не по вдахновение на Духот Свет, туку од „високите умови“ во стилот на православно страшило, преживуваат некакви внатрешни потреси кои, како што ним им се чини, им даваат можност да го сфатат она што им се случува. По правило, после таквите читања, кај нив се појавува манија на прогонување, според типот на парафрениот синдром, која се пројавува во барање и гледање на непријатели, кои ги наоѓа во: Евреите, масоните, компјутерската мрежа, сателитското кодирање, сектите, сатанизмот, екуменизмот, медиумите и слично.

Секако дека таквите нешта се присутни во нашите животи, но не се присутни до таа мера, што [би имплицирало дека треба да] се заборави на нормалниот живот и постојано се мисли за подметнувањата кои ни се случуваат од страна на замислени личности, кои наводно ги прогонуваат нашите високо неврамнотежени типови. Манијата на прогонување, кога веќе е востановена, понатаму наведува на помислата – „штом толку упорно ме прогонуваат, значи тоа не е без причина! Значи, во нас постои, а особено во мене, нешто што не им дава мир!“ И така, постепено се формира манија на големина [грандиозност]. При класична параноја, сè може да започне не од манијата на прогонување, туку веднаш од самата манија на големина – кога човек за себе смета дека токму тој може или знае нешто толку моќно, што може да го спаси светот: само тој може да му понуди на човештвото огромни можности во излекувањето на болести, за добивање евтина енергија, за производство на храна, за спасување од „нечистите сили“, да ја спаси татковината итн. Тие идеи го завземаат целиот човек, го поробуваат, ја потчинуваат неговата работа и живот. Сложеноста на тие состојби се одразува во фактот што тој човек, дури и при таквите чувствителни душевни оштетувања, бива целосно интелектуално здрав, способен за работа, побожен до фанатизам, односно до таа мера што никој не се обидува да го промени неговото мислење. Тој пак, своите сомнежи ги шири на сите страни…

Исходот од таквата состојба е – или постепена деградација на личноста, или параноидна форма на схизофренија. Духовната позадина е очигледна: во недостаток на вистински внатрешен живот, душевната природа која не трпи празност, се исполнува со дух на лагата и го води во пропаст.

Другата варијанта на висока нервна активност се меланхолиците. Тие луѓе се психички доста кревки, чувствителни, сомнежливи. Не поднесуваат поголеми интелектуални, психички и физички напори, поради што паѓаат во депресија, пред сè затоа што на безначајните ситници им придодаваат преголема важност – до егзалтација или ефективна екстаза. Кај нив доминира телесно-емоционалната сфера на сметка на интелектуалната.

Во периодот на неофитството, после искуствата со „знаците“, младостарците – парафреници и параноици, овие особи доаѓаат до состојба на хистерија. Хистеријата е доста различна во своите појави, и нејзиниот интензитет се зголемува со фактот дека на таквите луѓе им е својствена изразена потреба за прекорување и имитација. Сугерирајќи им на соседите, тие ги пренесуваат своите стравови заради „кодирањето“, бараат „знаци“, „сигнали од небото“, давајќи им преголемо значење на субјективните чувства и обични ситници. Тие ги набројуваат моментите кога ги „обвила благодатта“ во оној или оној храм за време на богослужбата кај овој или оној свештенослужител, бараат „благодатни“ свештеници/свештеномонаси, за наоѓајќи ги (токму такви какви што барале, или пак измислени) – околу себе шират гласна кампања за светоста на тие свештеници/свештеномонаси, кои според нив би требало да бидат канонизирани за светители уште додека се живи. Го ловат секое нивно движење, дури и нивното кивнување го толкуваат како „знак од небесата“, со што ги соблазнуваат другите верни и самите свештеници.

Меланхолиците се личности кои се, процентуално најчести, тешко и хронично болни од болести кои, по правило, се поврзани со слаба мозочна циркулација или органско пореметување. Сугестивно, за нив најважно нешто е исцелувањето пред некоја чудотворна икона, извор, лековито место и слично. И токму кај тие луѓе ги среќаваме сите можно чудесни исцеленија, а тие ја сочинуваат и главната маса на хронични поклоници / аџии. Со ова во ниту еден случај не сакам да ја намалам моќта на исцеленијата [кои се случуваат] пред чудотворните икони, постоечките вредности и слично, но сакам да укажам дека исцелението не е само по себе цел за човекот. Напротив, постои утеха, поддршка, помош при внатрешниот духовен труд, но тој не се дарува на сите на ист начин, туку според силите.

На цврстите типови, сангвиници и флегматици, им се чини како премногу едноставно одењето до некое место, допирањето на некој предмет и – завршена работа – чирот е излечен, раната е залечена, камењата ги снемало. Тие самите можат и мораат да се потрудат. Не да трагаат по некое „благодатно место“, туку во себе си, и само тогаш би се добило помош независно од благодатноста на некое место.

Меѓу тоа, од меланхоликот не се бара многу: мала концентрација, мала активност – и резултатот е постигнат. Сепак, и нашите хистерични меланхолици понекогаш претеруваат во нивната ревност – и разумот не се усредоточува на верата, бдението и молитвата, туку на болеста, која прераснува во желба за повторен ефект на исцелување или патење, што би предизвикало и сочувство од околината, а потоа и потреба за имитирање на св. Серафим Саровски и св. Амвросиј Оптински. Но, тие нема да ги имитираат нив во нивната молитва, туку во нивните болести, посакувајќи си на себе си и на своите ближни нови, потешки болести, и заборавајќи дека духовниот подвиг на телесни страдања е дар на многу мал број луѓе, многу цврсти луѓе со исклучително врамнотежен нервен систем, и никако на мелахнолици. Сепак, со нивните егзалтирани приказни за користа и неопходноста од постоењето на болестите, па сè до активно трагање по нив (по болестите) преку провокации и осакатување, тие ја доведуваат јавноста во заблуда. И сето тоа се завршува со манифестација на хистерични напади од типот на привремено слепило, глувост, привремени парализи, нервни тикови или тикови кои личат на епилептични напади со грозница и пена на устата. Духовната позадина е таа дека и кај парафрено-параноиците, опседнатоста добива една поинаква, очигледно класична црта.

Во секојдневниот живот постојано се среќавам како со овој, така и со другите типови. Не давам дијагнози веднаш, затоа што тоа би немало ефект: параноикот ќе те смета за личен непријател, и нема да се поправи, а хистерикот ќе започне да скока, да вика, да крши садови, да удира со раце и нозе, за на крај да падне и да се искриви како виножито. Резултатот е ист.

Затоа, ја користам приликава за да привлечам внимание на некои аспекти:

  • Потребно е помалку да се читаат бесконечни серијали на православни страхотии и толкувања на Светите Отци, а главен извор на информации треба да бидат автентичните, изворни дела
  • Читајќи ги Светите Отци, не треба кај нив да се бара укажувања на знаците за „последните времиња“, туку да се бара одговор на следните прашања: Како конкретно да го изградам својот живот? Како да се молам? Кои се критериумите за оценување на исправноста на мојот начин на живот и молитва, за да не западнам во уште поголема прелест од оваа во која сега се наоѓам?
  • Да се сфати дека вистината се открива само во барањето на внатрешната вистина, а не преку надворешните непријатели или благодатни места; затоа, треба во себе си да се најдат принципите на тоа внатрешно трагање.

Сметам дека е неопходно да го завршам овој продолжен разговор, за веќе изморениот читател да не се посомнева во почетокот на параноја кај авторот.

Дуригин Д. Н.

Оставете коментар

Започнете дискусија!

Извести ме
1000
wpDiscuz