Грчкиот религиозен национализам

Порано или подоцна, на сите ќе ни стане јасно дека Православието нема да го сочуваме напорствувајќи да го очуваме „елинизмот“, или „русизмот“, или „србизмот“. Еклисиолошката формула: постои Константинопол, кому Црквата му го додели екуменското [вселенското] првенство, станува: неопходно е да постои Константинопол! Но, трагичната двосмисленост на ваквиот исказ се наоѓа во тоа што Патријархот, чија фукнција е да ја сведочи екуменичноста [вселенскиот карактер] на Црквата, да биде чувар на христијанскиот елинизам кој ја спречува секоја одделна Црква целосно да се поистовети со национализмот, – истовремено за една посебна нација е носител и символ токму на нејзиниот национализам. [На тој начин] Вселенското првенство станува првенство на Грците. Многу карактеристично е дека дури и грчките ерарси, говорејќи за „елинизмот“, в предвид го имаат не толку „христијанскиот елинизам“ на Византија, колку [што ја имаат] „древно-елинската култура“ на Платон и Питагора, Хомер и Атинската демократија – тукуречи, да се иде Грк значи да се биде речиси ексклузивен „наследник“ и „носител“ на таквиот „елинизам“.

* * *

Јас, лично, имам посветено поприлично голем дел од мојот богословски живот на „апологијата“ на вселенското првенство на Константинополскиот Патријарх, за некој да може да бе обвини за „анти-константинополство“. Тоа првенство, неговата неопходност за Црквата, неговиот огромно потенцијално значење за Православието, уште еднаш свечено го исповедам и потврдувам. Меѓутоа, за тоа првенство повторно да биде она што е, треба да се исчисти од сите двосмислености, од сите неважни контексти, од сите национални заклучоци, од зависноста од било што минато, сегашно или идно, од сето она што не ја претставува Црквата, и само Црквата.
Можеби во овој момент најнасуштна задача за вселенското првенство е да нè ослободи од еретичките и многубошки национализми кои го гушат вселенскиот и спасителен повик на Православната Црква. Треба еднаш за секогаш да престанеме со говорење за нашите „славни дни и времиња“. Тоа што славата, во автентичното Црковно предание, Му припаѓа само на Бога, а Црквата е и основана за да Го прославува Бога, а не самата себе. Кога тоа ќе го сфатиме, она што за човека е невозможно, станува можно за Бога.

* * *

Несомнено е дека централен и одлучувачки дакт на после-византиската религиозна историја е токму потсвесното, но сепак очигледно, претворање на Византија во една постојана, основна и нормативна димензија или ознака (нота) на самото Православие, претворање на „империјалниот“ слој во суштински слој на православното предание. Причините за таквиот парадоксален процес се премногубројни и сложени, што дури е и неможно тука да се набројат. Некои од нив своите корени ги имаат во самата Византија, некои во долгото турско ропство, некои во поновите слоеви на грчката историја. Но, фактот е присутен: преданието условено од историчноста на Црквата, т.е. „примањето“ на минливи и релативни „светови“ со кои истата била поврзана во текот на своето овоземно странствување, ја одвело Црквата во нејзината спротивност: во анти-историскиот и неисторискиот карактер на грчкото сфаќање на нештата. Имено, за Грците Византија не е едно од поглавјата – макар тоа било и [поглавје] од централна важност, одлучувачко за многу нешта – од историјата на непрекинатото „странствување на Црквата“, туку тоа е сета историја, нејзин постојан terminus ad quem после кој не може да се „случи“ ништо значајно, и кој како таков може само да биде чуван. Реалноста на тој исклучителен и врвен „свет“ не зависи од историјата. Историскиот пад на Царството во 1453 година не само што не го уништил, туку напротив, го ослободил од сето она „историско“, т.е. минливо и привремено, претворајќи го во автентична над-историска реалност, „суштина“ која повеќе не подлежи на историски преврати. Историскиот царски град може и повеќе од петстотини година да се нарекува Стамбол [Истанбул], – но за Грците тој е Константинопол, Новиот Рим, срце, центар и символ на „реалноста“ која стои надвор од секоја историја.

Но, вистинскиот парадоксален карактер на таквата „реалност“ се состои во тоа дека воопшто не е тешко таа да се поистовети со било каква „форма“ или „содржина“. Се рабира, тука не станува збор за Византиската Империја како таква, или за политичко „фантазерство“ околу нејзиното можно историско обновување. Грците се премногу реални за да не можат да ја сфатат илузорноста на таквата фантазија. „Содржината“ на таквата реалност не е ниту посебната верност или интерес за доктриналното, или богословско, духовно и културно Византиско предание, т.е. оној „православен византизам“ кој претставува суштински дел на православното Предание. Тој „византиски свет“, кој сам по себе е основно „мерило“ – свесно, или воглавно потсвесно – на грчкото религиозно расположение на умот не е ниту историската Византија, ниту пак духовната. Но тогаш, што е тој? Одговорот на ова прашање е од одлучувачки карактер за поимање на грчкото религиозно и еклисиолошко поимање на нештата: Византија како истовремен темел и оправдување на грчкиот религиозен национализам.
Тоа парадоксално соединување на два различни, ако не и противречни, слоеви на историскиот развој на православниот свет стои во самиот центар на еден огромен и трагичен неспоразум, кој по многу што е родител и на нашата сегашна криза.

Тоа парадоксално соединување го нареков парадоксално, затоа што, како што веќе реков, самата „суштина“ на византиското „империјално“ предание не била национална, туку универзална. И самата таа универзалност – колку и да била теоретска и несовршена – дозволила Црквата да ја прими Империјата и од неа да направи свое овоземно „живеалиште“.

Борбата помеѓу „грчкото“ и „христијанското“ ја сочинува самата содржина на големата и секогаш нормативна патристичка епоха, незината автентична „тема“. И токму „грчкиот“ препород, раѓањето на грчкиот национализам, автономен во однос на христијанскиот елинизам, во последните години на Византија бил еден од основните фактори на Флорентинската трагедија.
Тоа што се одиграло со грчкото расположение на умот на тој начин било резултат не на еволуција и развој, туку на преврат. Трагичните случувања во историјата на Империјата, горкиот опит на турското ропство, борбата за зачувување на животот и за ослободување, – сето тоа го изменило изгледот на византиското „империјално“ предание, давајќи му потполно нов смисол, спротивен на оној којшто го имал на почетокот, и кој на Црквата ѝ дал можност да го усвои. Универзалното се заменило со „националното“; „христијанскиот елинизам“ со „елинизмот“; Византија – со Грција. Единствената и универзална христијанска вредност на Византија била пренесена само на Грците, на грчката нација, која од причина на ексклузивна идентификација со „елинизмот“, сега добила нова, специфична боја. Многу карактеристично е дека дури и грчките ерарси, говорејќи за „елинизмот“, в предвид го имаат не толку „христијанскиот елинизам“ на Византија, колку [што ја имаат] „древно-елинската култура“ на Платон и Питагора, Хомер и Атинската демократија – тукуречи, да се иде Грк значи да се биде речиси ексклузивен „наследник“ и „носител“ на таквиот „елинизам“.

Тој „елинизам“ е всушност грчки израз на светскиот национализам со понов датум, и своите корени ги има во Француската Револуција од 1789 година, и во европскиот романтизам. Како и секој друг национализам од тој вид, и тој е поставен на митологија, дел „световна“, а дел „религиозна“. На световен план, тоа е митот за ексклузивниот однос на Грците со „елинизмот“ – кој пак е заеднички извор и темел на сите западни култури. На религиозен план, тоа е митот за ексклузивниот однос со Византија, христијанската „икумена“ – заедничкиот темел на сите Православни Цркви. И токму таа двојна митологија, или подобро – притисокот што таа го врши врз грчкото црковно мислење, толку силно го отежнува еклисиолошкиот дијалог со Грците.

отец Александар Шмеман

Оставете коментар

2 Comments on "Грчкиот религиозен национализам"

Извести ме
1000
Sort by:   newest | oldest | most voted

A sto da se kaze za Firom-skiot nacionalizam! otrov! omraza kon site. prvo kon grcite (koi sto koga go neguvaa i pazea od neprijateli pravoslavieto uste koga nie ne postoevme kako nacija), pa omrazata kon srbite, koi sto duro i velikiot svetitel Sava go otfrlivme,i licno otci od mpc ne davaat da go spomnes, pa omraza kon bugarite, pa kon albancite, pa kon crnogorcite, pa so eden zbor kon site…. ah breeee,sto da se kaze osven Κυριε ελεισον!

ах Анна, на ова твое писание е тешко да се одговори. А од кај си ти, од ФИРОМ ли?? Кутра мила Аничка!! Ако зборуваш за фиромците, можно е да ги мразат сите околу, нели? Ама кои се тие? Јас не ги знам. Јас познавам македонци. Но, чекај Анна не забегувај, ако не знаеш која си, како знаеш кого мразат тие твои фиромци! Јас не знам дека некој македонец го омаловажувал светителот Сава, не. Само што и кај светителите има нешто за што може да се размислува, а не навлегува во славењето на нивната светост. Сепак за македонците, најважни се свети… Read more »
wpDiscuz