За домот на духовната убавина

Втемелен на мистичната теологија на старозаветните праведници и подвижници, која, восредоточена во личноста и животот на светиот Пророк, Претеча и Крстител Господен Јован ја наследија апостолите, апостолските мажи и нивните ученици и преемници, – монашкиот етос егзистира во помалку или повеќе артикулиран облик во текот на целата човечка историја.

Природниот морален закон кој дејствува во човековото срце, уште во времето на праотците побудувал исконски стремеж кон оној чист и ангелообразен живот кого го живееле Адам и Ева, човекот и човечицата, во Едемската Градина. Тоа само укажува на фактот дека монашкиот стил на живеење не е некој неприроден, максималистички или престрог однос кон животот, туку дека тој е за човечката природа најствојствен и оригинален. Сеќавањето на блажената заедница со Бога од една страна, и сооченоста со сопствената огревовеност и отуѓеност од изворната природа од друга, постојано го мотивирале и инспирирале човекот да тежнее кон совршената Божја мера и на тој начин да се сообрази со Бога, Кој во почетокот, во шестиот ден го создаде човекот според Својот образ. Во таа смисла стремежот кон врвната убавина како дух двигател, како поетика на човековата егзистенција и подвижничкиот етос како начин да се оствари тој стремеж во животната прагма ни се откриваат како едно и исто. Естетиката е аскетика. Аскетиката е естетика.

Во четвртиот век, по престанокот на прогоните, Црквата се омасовува и црковниот живот формално добива поурбан, па дури и церемонијален карактер. Пренесена од катакомбите во велелепните и преукрасени храмови во градовите, Литургијата, останувајќи непроменета според својата суштина, надворешно добива белези на непреобразена убавина. Ваквиот новопројавен формализам (кого го нема во Црквата од првите векови, поради што христијаните дури биле сметани и за атеисти) предизвикал формирање на поинаква естетска/аскеска свест кај христијаните. Наместо подвижничкиот етос на Црквата од апостолско време доминантна започнала да станува блазираната граѓанска етикеција на христијанството од царските палати и метрополите. Но, автентичниот дух на подвижништвото со тоа не се загубил. Тој, се разбира, не се конфронтирал со новопројавената тенденција со нему несвојствени средства. Конечно, како актуелна и насушна потреба, подвижничкиот дух само го конкретизирал и поттикнувал континуитетот на апологетската педагогија како мисија на Црквата. Критериумот на љубовта бил и е темелот и нивата на која се негува изворниот христијански етос. Надвор од градовите започнале да изникнуваат поинакви градови – неслични подобија на градовите.

Манастирските комплекси, кои многу често и наликуваат на вистински градови, особено оние во кои општежителните братства броеле и по неколку илјади членови, во себе ја имаат истата урбана структура и истите архитектонски елементи и функции како и градовите. Тие всушност во себе го содржат совршениот образец на градот како политички односно социолошки, но и како архитектонски, естетски односно онтолошки феномен. Во таа смисла манастирите не треба да се третираат или сфаќаат како антиподи на градовите (анти-градови) и тоа превасходно од две причини.

Прво, во современата теорија на архитектурата терминот анти-град веќе има добиено експлицитно стручно значење и тој се однесува на оние урбани дисторзии во градските структури кои се сеуште-не-град или веќе-не-град. Такви се на пример дивите приградски населби (особено крај милионските метрополи) и напуштените градски квартови (сквотови). Тие егзистираат како рудиментирано ткиво на телото на градот и со право го носат името анти-град (не-град, не-место и т.н.). Според некоја формална предиспозиција тие наликуваат на град, но суштинските функции на градот се загубени или воопшто ги нема, тие или изумреле или атрофирале во некоја развојна фаза.

Втората и клучна причина заради која терминот анти-град не може да се примени кога станува збор за манастирот произлегува од фактот дека овие архитектонски феномени не се плод на некаков дуалистички поглед на светот и животот. Појавата на манастирските заедници и на манастирскиот живот не е резултат на потребата да се создава некаков паралелен или виртуелен свет наспроти актуелниот (анти-градови наместо градовите, анти-свет наместо светот), туку да се обликува место според мерата, потребите и естетските критериуми на аскетскиот етос на христијанството. Затоа манастирите и ја содржат таа бестрасна убавина и спокој. Тие се плод на верата и љубовта, на животот на конкретните личности кои ги осмислувале, граделе, кои живееле и кои живеат во нив. Во таа смисла манастирите не се храмови и згради соѕидани во недопрена и тешко достапна природа, туку начин на живеење, начин на сфаќање на животот и светот. А зошто таа убавина е блиска и привлечна за секој човек? Тоа е затоа што на човечката природа и е својствен и инхерентен тој бестрасен естетски/аскетски модус.

Во текот на милениумската христијанска историја, околу манастирите се образувале и се развивале населби, села и градови. Луѓето од блиските места ги чувствувале овие духовни огништа како средоточие на нивниот духовен и културен живот. Природниот архетип на својот град (населба, село) и личната култура на просторот, како што тоа денес би го рекле, тие ја созерцувале во манастирот како вистинско аскетско/естетско јадро на своето живеење. Сите свои естетски потреби ги црпеле, но и ги вградувале во манастирите. Исчекорувањето од делничниот ритам и допирот со вечноста, со христијанската есхатолошка свест ја доживувале на манастирските слави и црковните празници.

Осиромашувањето на животот, на возвишените аскетски/естетски критериуми значелo нарушување на природните релации меѓу манастирите и градовите. Манастирот престанал да биде животна парадигма. Градот престанал да ја прима како критериум таа морална и естетска парадигма. Човекот, губејќи го памтењето за Бога и за Црквата повеќе не се труди да се преобрази по мерата на подвижничкиот етос на кој се темели христијанскиот живот, туку се труди да го рефункционализира манастирот според еден поинаков дух. Тогаш манастирот станува извесна логичка целина со градот, станува анти-град, вешто накитен во манирот на својата првобитна убавина. Ваквиот маниризам преставува травестија која неповратно ја нагризува естетската/аскетската свест на човекот. И тоа не само свест за манастирот и манастирскиот живот, туку свеста за градот и градскиот живот и, конечно, севкупната култура на живеењето.

Аргументите се секогаш во контекст на ревитализација на културното и духовното наследство. Тоа не е спорна иницијатива. Но вистинското оживување на манастирите значи возвраќање на нивната изворна, првобитна и единствена функција: место според мерата, потребите и естетските критериуми на аскетскиот етос на христијанскиот живот.

Митрополит Методиј Златанов
Вавилон и Ерусалим

Оставете коментар

Започнете дискусија!

Извести ме
1000
wpDiscuz