Догматското учење на Свети Григориј Богослов

Свв. Атанасиј Велики и Григориј Богослов

Молчење и слово

Служењето со зборовите Григориј го сметал за главен дел од својот живот. Меѓутоа уште пред завршувањето на Атинската академија тој знаел да ги посвети на себе, не зборовите како вештина, туку зборовите за Бога, знаел да постане не „филолог“ (Philologos), туку „филозоф“ (Philosofos), не ритор (говорник), туку богослов. Термините „философија“ и „богословие“ неретко кај Григориј се јавуваат како синоними; така на пример во 27-та беседа изразот „философирање за Бога“ не значи ништо друго туку „богословстување“. Парадоксот на секој збор за Бога се состои во тоа што Бог по својата суштина е недостижен за човечкиот разум и како последица на тоа не може да биде изразен, опишан ниту појаснет со некои човечки зборови. Вистинската побожност по зборовите на Григориј не се состои „во тоа што често да се говори за Бога, туку повеќе да се молчи“. Бог на човекот не му се открива преку зборовите, туку над зборовите – преку молитвено соединување со Него, кое настанува во длабоко молчење на јазикот и разумот. Поради тоа првенство, кое многу источни Отци му го оддавале на апофатичкиот метод на богословие – кога не се говори за тоа што Бог е, туку само за тоа што Он не е, при доследно одрекување на сè што Бог не е, а Он не е ништо од она што може да се облече во збор – човекот како да останува лишен од зборовите и замолкнува. Кога ќе се исцрпат сите зборови, ни се открива можност за средба со Бог на таа длабина каде зборовите веќе не се потребни, каде тие просто постануваат непотребни. Апофатичкото богословие, чии извори ги наоѓаме кај Климент Александриски, се развиле во делата на Св. Григориј Нисиски, а подоцна – кај авторот на Дионисиевите дела („Корпус Аеропагитикум“). Што се однесува до Григориј Богослов, тој не бил безусловно поклоник на апофатичкиот метод, добро спознавајќи ги неговите предности, така и главниот недостаток: отсуството на зборови не му обезбедува секогаш на човекот реално богоопштење, средба со живиот Бог. Поради тоа, како би се привеле луѓето кон Бога, за Него треба да се говори, сметал Григориј, при што не [треба да се] говори само одречно, туку и потврдно, небазирајќи се на тоа дека никакво тврдење за Бога не може да биде потполно. Григориј Богослов по својот принцип бил попрагматичен отколку неговиот вдахновен пријател епископ Нисиски [се мисли на Григориј Нисиски], и повеќе размислувал за практичната корист на својата проповед; затоа тој сметал, дека дури и за Божјата природа може да се направат некои [потврдни] тврдења. Катафатичкиот метод на богословие е само некое дополнување на апофатичкиот метод, меѓутоа без тоа дополнување апофатичкиот метод не би водел никаде:

Љубопитувајќи за природата на Суштиот (Оној Кој е), не застанувај на тоа што Он не е, туку на она што Он не е, додај и го и тоа што Он е, зошто полесно е нешто заедно да се постигне, отколку сè поединечно да одрекуваш; додај го, за преку исклучувањето на она што Бог не е, и тврдењето на она што Он е, да го направиш тоа за што мислиш, достапно за разбирање. Зашто оној кој говори за нешто што не е, и молчи за она што е, сличен е на оној кој запрашан колку е два пати пет, оговара „не два, не е три, не е четири, не е пет, не е дваесет, не е триесет,….“, но не говори дека тоа е десет, и не го задржува умот на оној кој прашува на оној што барал. Зашто многу е полесно и кратко да покажеш што не е предметот, а што тој е објаснив, отколку исклучувајќи го она што Он не е, да покажеш што Он е.

Ваквото расудување може да се покаже како недопустливо вопростување, дотолку повеќе што „Природата на Суштиот“ не е исто [прашање] што и „два пати по пет“, и доколку на прашањето „колку е два пати по пет“ има само еден потврден одговор, дотолку повеќе на прашањето за Божјата природа нема одговор и не може да има. Меѓутоа, Григориј Богослов тоа и не го тврдел, [односно] дека во врска со Божјата природа можно е да се даде потполн одговор. Како што понатаму ќе видиме говорејќи за Бога, тој настојувал на недостижноста на Неговата природа и суштина, и самиот почесто се служел со апофатичкиот метод отколку со катафатичкиот. Но сепак, Григориј сметал дека потврдното тврдење за природата на Суштиот е возможно „задржувајќи го умот“ човечки на Бога, тогаш кога непрекинатиот ланец на одрекувања може да нè одведе до Бога. Крајната точка на теоријата на богословието, кое Григориј го изложил во проповедите и песните, е дека христијаните немаат работа со „невидливиот Бог“, ниту со Богот Кој молчи, туку со Богот Кој на луѓето им се открил преку овоплотениот Логос. Поради тоа, човековата жртва кон Бога треба пред сè да биде збор „кој е свештен и почист од било кави бесловесни жртви“, благодарењето на Бога треба да се одвива исто така со „зборови“; пред сите други приноси треба Бога да се почитува со зборови – „полодоносење на праведни и заеднички за сите, кои се присоединуваат кон благодатта“. Овоплотувањето на Логосот му дава на човекот право да говори за Бога, Кој „никој никогаш не Го видел“ но Кој овоплотениот Син Божји „го објавил“, „објаснил“ (exegesato) на луѓето. Од тие причини, како што Логосот Божји Го објаснил „невидливиот Бог“ на човечкиот род, на служителите на Логосот им е дадена задача да го продолжуваат тоа објаснување за Бога. Поинаку говорејќи, богословот е продолжител на Христовата проповедничка дејност. Човековиот збор не може да Го изрази Бога, меѓутоа може да води кон Него; ни човечкиот резум не е способен да го сфати Бога, меѓутоа способен е да Му се приближи. Имено, затоа Григориј сметал дека зборот е единствено богатство, и преку користењето со зборовите, кои му биле главна мисија:

Тоа Му принесувам на Бога, тоа Му го посветувам – тоа единствено што јас сум го зачувал за себе, со што сум единствено богат. Зошто од останатото сум се одрекол по заповедтта на Духот, и драгоценото зрнце бисер сум го разменил, сè што сум имал отсекогаш и постанал – подобро кажано, сум сакал да постанам – оној голем купувач, кој за малку [нешто] и потполно пропадливо купил големо неразрушиво, еднинствено зборовите ги задржувам за себе како слуга на Логосот, и никогаш по Своја волја нема да го потценам ова срамење, поради кое се радуваат мнозина. Него ќе го направам пријател за целиот живот, добар советник, собеседник, раководител на патот кон висините, усрден помошник во борбата. И поради тоа што го презирам секое ниско задоволство, целата моја склоност е накај Бога насочена на збор, (или) подобро кажано, на Самиот (Бог), зошто преку помошта на разумот, преку кој во нас единствено и вистински се прима и зачувува и израснува Бог.

Целиот Григориев живот се делел на периоди на молчење и проповеди. Примајќи ракополагање во чин ереј, тој се одалечил во пустина, за, изминувајќи време во молчење, да се врати на паството на својот отец, со оправдувачки зборови. На сличен начин постапил и при својата архиерејска хиротонија. Дури и во подоцнежните години Григориј ја прекинувал проповедничката дејност во периодите на молчание. Служителите на Словото, по Григориевото мислење не може, а да не го вклучат во себе апофатичкото мислење, заедно со проповедта – таква е природата на богословието, кое има работа со она што е над границата на зборовите. Григориј говорел за себе како за инструмент Божји, на кој свири Светиот Дух. Кога на Духот Му е угодно, инструментот се слуша, а во друго време тој безмолвствува:

„Ке ја отворам устата моја и ќе се исполни со Духот, и на Духот ќе Му посветам сè свое, и себе самиот – и делото и словото и неработењето и молчењето, само Тој нека владее во мене, нека ја води и раката и умот, и јазикот кон она што треба и што Он сака… Јас (сум) инструмент божествен, инструмент словесен, инструмент кој го направил и на кој свири добриот Уметник – Духот. Зошто Он вчера направил молчење? Мојата философија била да не говорам. Удира ли Он денес по струните на умот? Ќе го огласам словото и мојата философија, ќе станам – ќе говорам. Не сум толку брблив, да би сакал да говорам кога сум под дејство (на Духот) повикан на молчење; но не сум ни толку глупав (нем) ни неук, за кога е настанато време за зборови да „ставам стража на устата своја“, напротив јас ќе ја затворам својата врата и ќе ја отворам заради Умот, Словото и Духот – една соприродност и божественост. Понатаму, ќе говорам, зошто сум повикан на тоа.

Молчењето и зборовите се како две крила со кој човечкиот ум се насочува кон Бога. Исто така се и одрекувањето и тврдењето, апофатизам и катафатизам се два пата по кои идејќи, богословствувајќи, умот може да се приближи до целта. Богословието само тогаш ќе биде сеопфатно, кога тоа признава дека Бог е тајна, која навлегува над границите од зборовите, и кога секој збор за Бога се раѓа од сознанието за слабоста и беспомошноста на човековиот јазик и ум, пред лицето на таа тајна. Секој свештеник, епископ, богослов, секој христијанин е повикан да говори за Бога, но неговите зборови треба да се раѓаат од молитвата, а молитвата од молчењето. Богословието треба да биде вдахновено: тоа не треба да биде човечки збор туку збор на Духот, кој го произнесува човечката уста. Само оној проповедник, кој умее да молчи, дотогаш дури Светиот Дух не ја допре жицата на неговата душа, е вистински богослов, зошто од тој момент „љубословот“ (филологот) се претвара во „љубомудар“ (филoсоф), риторот – во богослов.

епископ Иларион Алфеев

Оставете коментар

Започнете дискусија!

Извести ме
1000
wpDiscuz