Молк во небесата

Втор дел (претходно: Прв дел)

Она добро коешто постои во светот е во сферата на световните уметности, како што особено е вотелотворено низ примерот на светото семејство: Јосиф и Марија, и нивниот син Михаил – кој е така наречен според Архангел Михаил, оној кој се бори на страната на Бога за време на небесната војна, и кој го струполува Сатаната наземи (Отк. 12, 7-9). Токму на вечерата со ова блажено семејство – чија духовност е овоземна и невина, духовност на визии и љубов слободна од обележјата на формалната религија – витезот го доживува единствениот момент на морална јасност, насладувајќи се со Евхаристискиот оброк од диви јагоди и млеко. Неговата потрага по Бога, како што му кажува на светото семејство, била „како да љубиш некого, кој е таму некаде во темнината, но никогаш не ти се открива, без разлика на тоа колку гласно го повикуваш“. Во тој момент, целата таа потрага, како што ѝ кажува на Марија, „изгледа бесмислена и нереална, додека седам овде со тебе и твојот сопруг. Колку неважна станува одеднаш“. И конечно, витезот го прави неговото единствено длабокозначајно дело, дозволувајќи му на семејството да ѝ побегне на Смртта, а со тоа и на бога.

Седмиот печат

Теологијата што произлегува од „Седмиот Печат“ е таква, во којашто бог не само што е мртов, ами бог е и самата Смрт. Бог е молчалив – и навистина, зборовите со коишто филмот започнува, а превземени од осмата глава на Јовановото Откровение се: „Кога го отвори седмиот печат, настана тишина на небото околу половина час“; бог кој општи само преку наказенија и смрт, и никогаш низ љубов. Ова е верата на распетието без воскресението: насекаде Христос е распнат и страда; но, никаде Тој не е воскреснат и победник.

Иако филмот се случува некаде пред Протестантската Реформација, Бергмановите религиски корени се лутерански – како што видовме, неговиот татко бил лутерански свештеник. Две поглавја од историјата на западната теологија се важни за нашата дискусија: развојот на учењето за искупувањето и лутеровите размисли за Страданието. Во раната Црква, страданието и воскресението секогаш биле разгледувани заедно; постои јасен доказ, на пример, дека во вториот век после Христа постоел само еден светоден посветен на страданијата и воскресението Христови заедно; одвоеното славење на Велики Петок се појавило дури во четвртиот век, со развојот на литургиската година. Сепак, започнувајќи со Анселм (цца. 1033-1109), акцентот на учењето за искупувањето се префрлил од силата на воскресението кон идејата дека Христовите страданија Го задоволиле Бога Отецот, до степен на отплатување на бесконечните човекови гревовни престапи и беззаконија. Лутер бил верен на ова предание, развивајќи го во една поинаква насока: тој нагласил дека Христос, доброволно прифаќајќи човечкото наказание, бил признаен од Бога како грешник, на местото на сите луѓе.

Лутер категорички ги спротивставил „теологијата на славата“, според него – карактеристична за лажните теолози „кои на невидливите нешта Божји гледаат како да се видливи во оние нешта кои се случуваат“, со „теологијата на крстот“, негувана од – според него – вистинските теолози, којашто „ги разбира видливите и пројавени нешта Божји, видени преку страданието и крстот“. Лутер продолжува тврдејќи дека „Бог може да се најде само во страданието и крстот“, така што „оној кој не Го познава Христа, не Го познава во страданијата скриениот Бог“.[5] Резултатот и на двете теории за искупувањето – задоволувањето и замената – е дека Христовото искупително дело е постигнато целосно на крстот, правејќи го воскресението само по себе нешто дополнително.

Лутер ги започнува неговите „Размисли за Христовите Страсти“ изјавувајќи, според зборовите на Тимоти Ф. Лул, дека „вистинското созерцание на крстот започнува со согледувањето на својата вина“. Овде Лутер ни го покажува крстот како откровение на гневот Божји не само кон оние кои Го распнале Христа, ами и кон сето човештво. [6] Следниот извадок од лутеровите медитации слободно би можел да биде вметнат во бергмановото сценарио, за што подобро да ја опише религиската состојба на покајниците кои се камшикуваат под крстната икона:

„Христовите страсти правилно ги созерцува оној, кој ги гледа со од-страв-избезумено срце и очајна совест. Овој терор мора да биде почувствуван, заедно со сведочењето на грубиот гнев и неизменливата сериозност со која Бог гледа на гревот и грешниците, до толкава мера, што Он беше неволен да ги ослободи грешниците, дури и за Неговиот единствен и најдраг Син без Неговата отплата за нивните најтешки казни. Затоа и вели Он преку Исаија (53, 8): „поради беззаконијата на народот Мој со смрт беше казнет“. Доколку најдрагото Чедо е вака казнето, каква ќе биде тогаш судбината на грешниците? Мора да се работи за неискажлива и неподнослива сериозност, која принудува една толку велика и бескрајна личност да страда и умре за да ја смири. И, доколку сериозно разбереш дека се работи за Самиот Син Божји, вечната Премудрост на Отецот, која страда, навистина мора да бидеш преплашен. Колку повеќе размислуваш за тоа, толку посилно ќе бидеш застрашен. Оваа мисла мора да ја сохраниш во твојот ум, и да не се сомневаш дека ти си оној кој Христа го измачува, оти токму твоите гревови Го заковаа… Мора целосно да се предадеш на оваа работа, затоа што главната придобивка од Христовите страсти е човековото согледување на вистинското „јас“, за да може да биде преплашен и срушен од тоа. Доколку не го бараш ова знаење, Христовите страсти не ти користат многу. Реалното и вистинско дело на Христовите страданија е сообразувањето на човека со Христа, така што човековата совест е измачувана од неговите гревови во мерата на Христовото жално измачување во тело и душа од нашите гревови“. [7]

Како што може да се види од овој извадок, самите страдања се еден вид на Божјо наказание врз Христа, а верните имаат корист од овие страдања само преку усвојувањето на нивната сопствена вина за Божјото наказание врз невиниот Христос. Токму оваа лутеранска теорија на искупување, би рекол, лежи во самите основи на теологијата на „Седмиот Печат“.

Теологијата во која Христовите страданија или великопеточните страсти се одделени од победата и воскресението на Неделата на Воскресението и, уште повеќе, теологијата во која делотворноста на Христовите страданија е остварена преку страдалната совест на индивидуата е теологија во која Бог навистина е безгласен. Ако Бог Го наказува Неговиот невин Син наместо севиновното човештво, тогаш совршено разумно е на чумата да се гледа како на казна за гревовите. Доколку злото е сеприсутно, а Бог е никадеприсутен, тогаш е разумен сомнежот дека Сатаната владее со светот, додека Бог останува безгласен. Ако Бог е Смрт, и Смртта е Бог, и верата е страв од Смртта, тогаш човек може да разбере зошто витезот ја претпочита нерелигиозната спиритуалност на секуларното свето семејство на глумци, пред онаа на страшните свештеници и монаси, кои тргуваат со стравот од смртта.

Од Лутер до Бергман постои еден логичен развој од страв и вина, до омраза и оттуѓување.

[5] Heidelburg Disputation, 19-21, quoted in Jaroslav Pelikan,The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine, Vol. 4: Reformation of Church and Dogma (1300-1700) (Chicago and London: The University of Chicago Press, 1984), 155-156.
[6] Timothy F. Lull, ed., Martin Luther’s Basic Theological Works (Minneapolis, MN: Fortress Press, 1989), 151.
[7] Martin Luther, “A Meditation on Christ’s Passion,” 4-5, 8. In Lull, Ibid, 166-168.

Оставете коментар

Започнете дискусија!

Извести ме
1000
wpDiscuz